1. Hunebedden

Ook vijfduizend jaar geleden woonden er mensen in de Lage Landen. In Drenthe liggen de sporen die zij hebben nagelaten, gewoon aan de oppervlakte: de hunebedden, reusachtige, door mensenhanden geordende steenformaties die als begraafplaats dienden. De grote zwerfkeien waarvan ze zijn gebouwd, zijn wellicht tijdens een van de ijstijden, zo’n 150.000 jaar geleden, in Drenthe en ook in Denemarken en Noord-Duitsland terechtgekomen.

Skeletten zijn in en rond de hunebedden niet gevonden (die zijn lang geleden al helemaal vergaan) maar wel grafgeschenken, die aan de gestorvenen werden meegegeven voor in het hiernamaals. Onder die geschenken bevonden zich bijzondere potten, die naar hun vorm ‘trechterbekers’ worden genoemd. Ze hoorden bij de eerste generaties landbouwers. Die hadden het bestaan als jager en verzamelaar achter zich gelaten en zich op een vaste plek gevestigd. Zij woonden in lemen boerderijen, hanteerden houten en stenen werktuigen en bewaarden hun voorraden dus in potten. Het schrift kenden ze nog niet.

Hoe ze in staat zijn geweest zonder machines stenen van de grond te krijgen die soms wel 20.000 kilo wegen, is nog steeds niet helemaal duidelijk. In Drenthe zijn nog ruim vijftig hunebedden bewaard gebleven, in Groningen nog twee. In de loop der eeuwen moeten heel wat hunebedden zijn verdwenen, bijvoorbeeld omdat de stenen als bouwmateriaal werden gebruikt.

Martijn J. Adelmund,

Mysteries in Drenthe
Utrecht : Bruna, 2006.
ISBN: 978-90-229-9275-3.
Legenden, waargebeurde moordverhalen en onverklaarbare gebeurtenissen uit de provincie Drenthe, met bijzondere aandacht voor de hunebedden. Daarbij is een locatiekaart opgenomen van alle plaatsen in Drenthe met één of meer hunebedden.

Wout Arentzen,

W.J. de Wilde (1860-1936) : een vergeten onderzoeker van de Nederlandse hunebedden
Leiden : Sidestone Press, 2010.
ISBN: 978-90-8890-060-0.
Biografie van een lang vergeten onderzoeker die zich begin twintigste eeuw volledig toelegde op de studie van de hunebedden en een eigen visie ontwikkelde op het ontstaan ervan.

Wim Blockmans en Herman Pleij (redactie),

Nederland van prehistorie tot Beeldenstorm.
Amsterdam : Bert Bakker, 2007.
ISBN: 978-90-351-2989-4
In dit eerste van de vier delen van Plaatsen van herinnering is onder de titel ‘Stenen getuigen van een boerenleven’ een hoofdstuk opgenomen over de hunebedden van Rolde. De auteur daarvan is Drents provinciaal archeoloog Wijnand van der Sanden.

Herman Clerinx,

Kathedralen uit de steentijd : hunebedden, dolmens en menhirs in de Lage Landen
Leuven : Davidsfonds, 2001.
ISBN: 90-5826-123-9.
Handig naslagwerk over de hunebedden, dolmens en menhirs in Nederland en België, met onder meer locatiekaarten en plattegronden van de monumenten.

Herman Clerinx,

Een paleis voor de doden : over hunebedden, dolmens en menhirs
Amsterdam : Athenaeum, 2017.
ISBN: 978-90-253-0710-3.
De auteur beschrijft de beschavingen die zo’n vijfduizend jaar geleden hunebedden en dolmens bouwden en menhirs rechtop zetten. Ze plaatsten die monumenten niet zozeer om hun doden te eren, maar vooral om hun eigen leefwereld te verbeteren. Voor dit boek reisde hij onder andere naar Drenthe, de Belgische Ardennen, Duitsland, Zweden, Ierland, Spanje, Bretagne en natuurlijk Engeland en Schotland.

Claudia Dekkers, Gaston Dorren, Rob van Eerden,

Het land van Hilde : archeologie in het Noord-Hollandse kustgebied
Utrecht : Matrijs, 2006.
ISBN: 90-5345-288-5.
Geschiedenis van het Noord-Hollandse kustgebied in de eerste eeuwen van onze jaartelling aan de hand van archeologische vondsten.

Hanneke van Dijk,

De eeuwige tuin : beplanting op graven en begraafplaatsen
Warnsveld : Terra, 2004.
ISBN: 90-5897-233-X.
Geïllustreerde uitgave over de beplanting van graven en begraafplaatsen, waarin veel aandacht wordt geschonken aan de historische ontwikkeling van hunebedden tot begraafplaatsen van diverse gezindten in West-Europa.

Evert van Ginkel, Sake Jager en Wijnand van der Sanden,

Hunebedden : monumenten van een steentijdcultuur
Abcoude : Uniepers [etc.], 1999.
ISBN: 90-6825-202-X.
Populair-wetenschappelijk overzichtswerk over de hunebedden, uitgebracht in samenwerking met het Nationaal Hunebedden Informatie Centrum en de Stichting Het Drentse Landschap, met onder meer aandacht voor de functie van de hunebedden en over de boerensamenleving in de trechterbekercultuur die ze heeft gebouwd.

Hendrik Gommer,

Mythische stenen : deel 1 : Nederland
[Zuidhorn] : Mythical Stones, 2017.
ISBN: 978-90-823111-6-7.
Verspreid over heel Europa liggen grote stenen gerangschikt tot geordende monumenten. Wie bouwden ze, wat was hun functie en vooral, waar vind je ze? In dit eerste deel reist de auteur met de camper langs de ruim vijftig hunebedden in Drenthe. In de delen 2 en 3 gaat het om de megalitische monumenten in rsepectievelijk Nedersaksen en Schleswig-Holstein.

Gert van Klinken,

Van hunebed tot Bonifatius : vroege sporen van religie in Nederland
Zoetermeer : Meinema, 2010.
ISBN: 978-90-211-4244-9.
Op recente archeologische opgravingen en vondsten gebaseerde geschiedenis van de religie en de dodenriten in Nederland, vanaf de prehistorie met de hunebedden tot en met de kerstening in de vroege middeleeuwen door predikers als Willibrord en Bonifatius.

R.H.J. Klok,

Hunebedden in Nederland : zorgen voor morgen
Haarlem : Fibula-van Dishoeck, 1979.
ISBN: 90-228-3740-8.
Een breder publiek interesseren voor archeologische monumenten en zo een maatschappelijk draagvlak voor het archeologisch erfgoed tot stand brengen was de ambitie van Redmer Hindrik Jan Klok, oprichter van de Werkgroep Hunebedden en auteur van publicaties als Archeologisch reisboek voor Nederland (1977) en dit Hunebedden in Nederland.

Leendert P. Louwe Kooijmans e.a. (redactie),

Nederland in de prehistorie
Amsterdam : Bert Bakker, 2009. 3e dr. 1e dr.: 2005.
ISBN: 978-90-351-3417-1.
Ruim geïllustreerd standaardwerk waarin de huidige kennis over de Nederlandse prehistorie voor een groot publiek toegankelijk wordt gemaakt.

Fokke Nauta,

Fietsen langs Hunebedden : een cultuurhistorische fietsroute langs alle hunebedden in Drenthe
Hillegom : Stichting ReCreatief Fietsen, 2003. 2e, herz. dr.
ISBN: 978-90-77056-06-6.
Fietsroute langs alle hunebedden in Drenthe, ingedeeld in zeven trajecten, elk met een eigen kaart en korte beschrijving.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie. Niet alleen politieke, sociaal-economische en religieuze thema's komen aan bod, maar ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. Over de hunebedden gaat het in de pagina’s 24 tot en met 27.

Wijnand van der Sanden,

Gids voor de hunebedden in Drenthe en Groningen. 2de, herziene druk. 1ste druk: 2012.
Zwolle : WBOOKS, 2017.
ISBN: 978-90-400-0704-0.
Compleet overzicht van de 54 nog bestaande hunebedden in de provincies Drenthe en Groningen, met details over onder meer de ligging, de ouderdom, de grootte en de gedane restauraties.

Wijnand van der Sanden,

In het spoor van Lukis en Dryden : twee Engelse oudheidkundigen tekenen Drentse hunebedden in 1878
Utrecht [etc.] : Matrijs [etc.], 2015.
ISBN: 978-90-5345-471-8.
De Britse oudheidkundigen William Collings Lukis en Henry Dryden documenteerden in juli 1878 veertig Drentse hunebedden, in plattegrond en aanzicht. Dit boek bevat al hun tekeningen en geeft een bijzondere inkijk in de toenmalige omgang met cultureel erfgoed en met de archeologie.

Wijnand van der Sanden,

Reuzenstenen op de es : de hunebedden van Rolde
Zwolle : Waanders, 2007.
ISBN: 978-90-400-8367-9.
In dit eerste deel van de serie Erfgoed in Drenthe gaat het om de twee hunebedden die zijn gelegen achter de Jacobuskerk in Rolde, om de geschiedenis ervan, ook nadat hun rol als graf was uitgespeeld, om het onderzoek ernaar door de jaren heen en om de pogingen ze voor het nageslacht te behouden.

Govert Schilling,

Astronomie.nl : een Hollandse kijk op het heelal
Diemen : Veen Magazines, 2008.
ISBN: 978-90-8571-168-1.
Uitgave in het kader van het Internationaal Jaar van de Sterrenkunde, waarin een overzicht wordt geboden van de Nederlandse bijdrage door de eeuwen heen aan de sterrenkunde, vanaf de hunebedden en de uitvinding van de telescoop tot de recente onderzoeken naar donkere materie en de groteschaalstructuur van het heelal.

Ronald Stenvert e.a.,

Drenthe
Zeist [etc.]: Rijksdienst voor de Monumentenzorg [etc.], 2001.
ISBN: 90-400-9454-3.
Overzicht van alle belangrijke en cultuurhistorisch waardevolle monumenten in Drenthe. Met de 53 hunebedden, de marke- en esdorpen, de veenkolonies en de fraaie boerderijgroepen heeft de provincie een eigen monumentenkarakter.

P. Vermaat,

Liever toch bezoek: over de laatste eer
Zoetermeer : Boekencentrum, 2009.
ISBN: 978-90-239-2348-0.
Informatie over begraven, cremeren en heidense en christelijke uitvaarttradities, met aandacht voor historische onderwerpen als hunebedden en praktische zaken rond sterven en uitvaart, vooral vanuit christelijk perspectief.

Maarten Westmaas,

Hunebedden
Assen: In Boekvorm uitgevers, 2009. Inleiding: Hein Klompmaker.
ISBN: 978-90-77548-67-7.
Combinatie van reisverslag en fotoboek, met meer dan 200 foto’s van de hunebedden.

Lowie Weynants,

De stilte der stenen : de megalietencultuur in Europa
Tielt : Lannoo, 2001.
ISBN: 90-209-4364-2.
Essays over de bouwers van megalieten, kolossale stenen die dienden als gedenktekens, en over de mogelijke aard van deze objecten. Nederland is in het boek vertegenwoordigd door de hunebedden in Drenthe.

Yvonne Arentzen, Hein Klompmaker en Henk Nijkeuter (samenstelling),

Hunebedden in de Nederlandse literatuur : een literair reisboek
Meppel : Edu’Actief, 2003.
ISBN: 90-6053-392-5.
Bloemlezing met 37 fragmenten van 36 auteurs over de hunebedden, voorafgegaan door een inleiding over de betekenis van deze monumenten en over de relatie van de gebloemleesde auteurs daarmee, en gevolgd door de beschrijving van een aantal hunebedden.

Hein Klompmaker en Henk Nijkeuter (redactie),

Dichter bij het hunebed
Zuidwolde : Het Drentse Boek, 2005.
ISBN: 90-6509-051-7.
Herziene editie van de cultuurhistorische bundel Poëzie van hunebedden uit 1996. De gedichten vormen ook de inspiratie voor fietsroutes langs de hunebedden van Borger, Gieten, Havelte, Norg en Sleen.

Dvd

Mijn Drenthe
Utrecht [etc.] : Bruna Nieuwe Media [etc.], 2007. 1 dvd (60 min.), 1 tekst (4 p.).
Aflevering in de serie Mijn nostalgisch Nederland, waarin via archiefbeelden een impressie wordt geboden van cultuur en geschiedenis van bijzondere steden en streken. In Mijn Drenthe gaat het onder meer over de hunebedden, de turfwinning in de jaren twintig en het Noorder Dierenpark Emmen.

Terug