2. De Romeinse Limes

Bij het begin van onze jaartelling liep de grens van het Romeinse rijk dwars door de Lage Landen. De Rijn, die van Xanten via Utrecht en Alphen aan den Rijn naar Katwijk stroomde, vormde de Limes, zoals het Latijnse woord voor grens luidt. Ten noorden daarvan woonden Germaanse en Keltische stammen, waaronder de Friezen en de Saksen.

Ter verdediging tegen aanvallen uit het noorden lieten de Romeinen, voor wie de Rijn ook een belangrijke transportlijn was, langs de rivier wachtposten en legerkampen bouwen. Sommige daarvan, zoals het kamp bij Nijmegen, konden wel twee legioenen van zesduizend man herbergen. Verder heeft de introductie van onder meer de Romeinse architectuur de omgeving ingrijpend veranderd.

Op het Romeinse grondgebied ten zuiden van de grens woonden onder meer de Bataven. Zij leefden in vrede met de Romeinen tot ze in 69, onder leiding van Julius Civilis die al vijfentwintig jaar diende in het Romeinse leger, in opstand kwamen. In het hele Romeinse rijk waren toen, na de dood van keizer Nero, onlusten uitgebroken. Ondanks hun aanvankelijke succes werden de Bataven na een paar maanden door de Romeinen verslagen. Al werden ze in later eeuwen geëerd als waren ze de ware voorouders van de Nederlanders, toch hadden ze niets bereikt. Toen in de derde eeuw de Germaanse invallen steeds frequenter werden, trokken de Romeinen zich terug achter de Alpen.

Verschillende Nederlandse plaatsen langs de Rijn stammen uit de Romeinse tijd. Bij nieuwe opgravingen worden nog regelmatig bodemvondsten gedaan. Zo werden bij de aanleg van de nieuwe wijk Leidsche Rijn bij Utrecht een wachttoren en twee schepen gevonden.

J. Aarts e.a.,

Romeinen, Friezen en Franken in het hart van Nederland : van Traiectum tot Dorestad 50 v. C.-900 n. C.
Utrecht [etc.] : Matrijs [etc.], 1994.
ISBN: 90-5345-049-1.
Tussenbalans van een onderzoek dat de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek eind jaren zestig startte naar de bewoningsgeschiedenis in het gebied van de Kromme Rijn vanaf de ijzertijd tot in de middeleeuwen, met onder meer de Batavieren en de bloei en vrede in de Romeinse tijd.

Jos Bazelmans e.a.,

Monumenten van Romeins Nederland : beschermingsagenda archeologie 2008.
Zwolle : Waanders, 2008. Redactie: Willemien van de Biezen e.a., foto’s: Chris Booms e.a.
ISBN: 978-90-400-8569-7.
Van de 23 archeologische vindplaatsen die op de nominatie staan om te worden aangewezen als monumenten die bescherming verdienen, stammen er veertien uit de tijd van de Romeinse overheersing. Die liggen vooral rond de Limes, de grens van het Romeinse rijk die loopt langs de Rijn tot aan het huidige Katwijk, en worden in dit boek beschreven.

Tilmann Bechert en Willem J.H. Willems,

De Romeinse rijksgrens tussen Moezel en Noordzeekust.
Utrecht : Matrijs, 1995.
ISBN: 90-5345-073-4.
Beschrijving van de verdedigingswerken langs de Rijn die in de eerste vijf eeuwen van onze jaartelling de Romeinse rijksgrens vormde vanaf Katwijk tot even ten zuiden van Remagen.

Marieke Berkers e.a. (redactie),

Limesweg.
Amsterdam : Architectura & Natura, 2009.
ISBN: 978-90-76863-50-4.
De Limesweg, de noordelijke grensweg van het Romeinse rijk, loopt van de Hadrian Wall in Engeland via Nederland naar het oosten en eindigt bij de Zwarte Zee. In deze monografie wordt het Nederlandse deel ervan voor het eerst anno nu in beeld gebracht, met veel gedetailleerde kaarten, feiten en wetenswaardigheden.

Wim Blockmans en Herman Pleij (redactie),

Nederland van prehistorie tot Beeldenstorm.
Amsterdam : Bert Bakker, 2007.
ISBN: 978-90-351-2989-4.
In dit eerste van de vier delen van Plaatsen van herinnering zijn drie bijdragen over de Romeinse tijd in de Lage Landen opgenomen: ‘Tongeren: Ambiorix op de Grote Markt : Romeinen in de Lage Landen’ van Arjen Bosman, ‘Omgeving Voorburg: Schakenbosch : Julius Civilis en de opstand der Bataven’ van Karin Tilmans en ‘Nijmegen: het Valkhof : Keizerstad aan de Waal’ van Sandra Langereis.

Arjen V.A.J. Bosman,

Rome aan de Noordzee : burgers en barbaren te Velsen
Leiden : Sidestone Press, 2016.
ISBN: 978-90-889036-3-2.
Geschiedenis van twee Romeinse forten bij Velsen uit de eerste eeuw aan de hand van archeologische en historische bronnen. Nadat die door de Romeinen verlaten waren, zou de Rijn de noordgrens van hun rijk blijven.

Herman Clerinx,

Romeinse sporen : het relaas van de Romeinen in de Benelux met 309 vindplaatsen om te bezoeken.
Amsterdam : Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2014.
ISBN: 978-90-253-0369-3.
Rijk geïllustreerde reisgids met honderden plekken in de Lage Landen waar de Romeinse geschiedenis nog te vinden is. Tevens het relaas van die geschiedenis, van voor de komst van Caesar tot na de val van Rome.

Bernard Colenbrander (redactie),

Limes atlas.
Rotterdam : Uitgeverij 010, 2005.
ISBN: 90-6450-535-7.
Atlas van de noordelijke grenzen van het Romeinse Rijk op Nederlands grondgebied, langs de grote rivieren, met historische en stedenbouwkundige informatie over de ontwikkeling van het landschap en de nederzettingen in de tijd daarna.

Saskia van Dockum en E.J. van Ginkel,

Romeins Nederland : archeologie & geschiedenis van een grensgebied.
Utrecht : Kosmos-Z&K, 1993.
ISBN: 90-215-2063-X.
Beschrijving door twee archeologen van de eeuwen onder Romeins gezag, met een ruim overzicht van de vondsten uit die tijd.

Harry van Enckevort, Jan Kees Haalebos en Jan Thijssen,

Nijmegen : legerplaats en stad in het achterland van de Romeinse limes.
Abcoude [etc.] : Uniepers [etc.], 2000.
ISBN: 90-6825-239-9.
Verslag van de opgravingen in de jaren negentig van de vorige eeuw naar de Romeinse legerplaats in Nijmegen, de oudste van het land, al voor het begin van onze jaartelling gebouwd.

Michiel Hegener,

Op het spoor van Romeinen en Bataven : Nederland 2000 jaar geleden.
Hilversum [etc.] : Teleac [etc.], 2003.
ISBN: 90-215-3745-1.
Zo volledig mogelijk beeld van de Romeinse tijd in Nederland, met de Limes, de 'fortenlijn', als uitgangspunt. Met een losse fietskaart langs de Romeinse Limes in Utrecht. Het boek hoort bij een gelijknamige televisieserie in zes afleveringen van Teleac (regie en scenario: Peter Veer) die vanaf 16 maart 2003 werd uitgezonden.

Paul van der Heijden,

Grens van het Romeinse Rijk : de Limes in Gelderland.
Utrecht : Matrijs, 2016.
ISBN: 978-90-5345-327-8.
Dit boek biedt voor het eerst een overzicht van de rijke Romeinse geschiedenis van Gelderland. Het laat, mede aan de hand van plattegronden, foto’s en reconstructietekeningen, zien wie er tweeduizend jaar geleden woonden en gelegerd waren, wat ze deden, dronken en aten en welke goden ze aanbaden.

Paul van der Heijden (redactie),

Romeinse wegen in Nederland.
Utrecht : Matrijs, 2016.
ISBN: 978-90-5345-419-0.
De wegen die de Romeinen aanlegden in Nederland, bekend uit historische bronnen en archeologische opgravingen, zijn nu in de grond vaak alleen herkenbaar als een reepje grind, maar ze vormen toch een onderdeel van het netwerk dat Nederland verbond met de rest van het Romeinse Rijk. Met bijdragen van Xavier van Dijk, Maarten Dolmans, Paul Franzen, Erik Graafstal, Paul van der Heijden, Karen Jeneson, Wiel Luys, Sigrid van Roode, Wouter Vos en Ab Waasdorp.

Anne de Hingh en Wouter Vos,

Romeinen in Valkenburg (ZH) : de opgravingsgeschiedenis en het archeologische onderzoek van Praetorium Agrippinae.
Leiden : Hazenberg Archeologie, 2006. 2e, herziene dr. 1e dr.: 2005.
ISBN: 978-90-808534-4-7.
Geschiedenis van het archeologisch onderzoek naar de Romeinse legerplaats in het Limburgse Valkenburg (Praetorium Agrippinae, zoals de Romeinen het noemden) dat begon in de jaren twintig van de twintigste eeuw en bijna een eeuw doorging.

R.S. Hulst en J. Vredenberg,

Het Romeins marskamp bij Ermelo.
Utrecht : Matrijs, 2007.
ISBN: 978-90-5345-331-5.
Overzicht van het archeologisch onderzoek naar het enige bekende marskamp van het Romeinse leger in Nederland, het onlangs gedeeltelijk gerestaureerde marskamp bij Ermelo op de Veluwe.

Wilco de Jonge, Jos Bazelmans en Dick de Jager,

Forum Hadriani : van Romeinse stad tot monument.
Utrecht : Matrijs, 2006.
ISBN: 90-5345-291-5.
Tussen circa 120 en 270 na Chr. bevond zich op de plek van het huidige Voorburg een Romeinse stad: Forum Hadriani, hoofdstad van de Cananefaten. Dit boek bevat bijdragen over de geschiedenis van de stad, het archeologisch onderzoek ernaar en de gedane vondsten.

Els Lems,

Op zoek naar Matilo : sporen van de Romeinen in Leiden.
Leiden : Gemeente Leiden, Dienst Bouwen & Wonen. Leids verleden ; 6.
ISBN: 90-801395-7-2.
De sporen die de Romeinen nalieten in Leiden, zoals het castellum Matilo aan de Oude Rijn, in de huidige wijk Roomburg.

Jona Lendering en Arjen Bosman,

De rand van het Rijk : de Romeinen en de Lage Landen.
Amsterdam : Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2010. Oorspronkelijk verschenen onder de titel De randen van de aarde : de Romeinen tussen Schelde en Eems (2000).
ISBN: 978-90-253-6726-8.
De politieke, sociale, culturele en religieuze ontwikkelingen tijdens de Romeinse periode in de Lage Landen, vanaf de verovering in de eerste eeuw voor Christus tot het Karolingische rijk in de negende eeuw. De auteurs bepleiten een intensiever samenwerking tussen historici en archeologen en hebben de nieuwste inzichten uit beide disciplines verwerkt.

Geert Mak (samenstelling),

Ooggetuigen van de vaderlandse geschiedenis in meer dan honderd reportages.
Amsterdam : Bert Bakker, 2011. 23e dr. 1e dr.: 1991.
ISBN: 978-90-351-3654-0.
Verslagen van zeer diverse gebeurtenissen en situaties uit de geschiedenis van Nederland van ca. 325 v. Chr. tot en met 31 juli 2004. Een van de reportages is ‘Opstand der Bataven’.

Marco Mostert,

In de marge van de beschaving : de geschiedenis van Nederland, 0-1100.
Amsterdam : Bert Bakker, 2009.
ISBN: 978-90-351-2774-6.
Tweede van de tien geplande delen van De geschiedenis van Nederland, waarin de volgende tijdvakken aan de orde komen: Romeinse tijd, Friezen, Franken en Saksen, Karolingers en Vikingen en het Duitse Rijk.

Marycke Janne Naber en Ester Smit,

Romeinse veldtochten
[Velp] : Gegarandeerd Onregelmatig, 2016.
ISBN: 978-90-78641-50-6.
Zeven wandelingen langs sporen van de Romeinen aan de noordgrens van hun rijk. Deze zijn veelal verscholen in de bodem, maar reconstructies van Romeinse wegen, wachttorens en fundamenten van grensforten maken dit verleden zichtbaar.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie, met niet alleen aandacht voor politieke, sociaal-economische en religieuze thema’s maar ook voor ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. Aan de Romeinse tijd in Nederland is een apart hoofdstuk gewijd (pagina’s 38 tot en met 67).

De Peutinger-kaart en de Lage Landen.
Breda : Papieren Tijger, 2007.
ISBN: 978-90-6728-209-3.
Kritische analyse van de gegevens over de Nederlanden zoals die zijn opgenomen op de Peutinger-kaart, een middeleeuwse kopie van een landkaart met een lengte van 6,75 meter en een hoogte van amper 34 centimeter uit de laat-Romeinse tijd.

René van Royen en Sunnyva van der Vegt,

De erfenis van Asterix : het leven in de Lage Landen.
Amsterdam : Bert Bakker, 2002.
ISBN: 90-351-2434-0
Overzicht van wat in de West-Europese cultuur is overgebleven aan zaken uit de Keltische beschaving, waarbij Julius Caesar een belangrijke en behoorlijk objectieve bron is.

Ben Speet,

De tijd van Romeinen en Germanen : 0-500.
Zwolle : Waanders, 2009.
ISBN: 978-90-400-8485-0.
Dit tweede deel in de reeks Kleine geschiedenis van Nederland gaat over de Romeinse periode in Nederland, gegroepeerd rond de militaire, de politieke, de sociaal-economische en de religieuze ontwikkelingen.

Clemens Sweerman,

Limes fietsroute : langs de noordgrens van het Romeinse R?k : deel 1 : Katwijk-Regensburg (Passau).
Schoorl : Pirola, 1998.
ISBN: 90-6455-356-4.
Beschrijving van de Limes fietsroute die loopt van Katwijk tot aan de Zwarte Zee. In dit eerste deel wordt ongeveer duizend kilometer (vooral door Duitsland) beschreven. In het tweede deel (Pirola, 2001) gaat het om de route van het Duitse Regensburg via Beieren, Oostenrijk en Hongarije tot aan het eindpunt Gyula.

Louis Swinkels (samenstelling en redactie),

De Bataven : verhalen van een verdwenen volk.
Amsterdam [etc.] : De Bataafsche Leeuw [etc.], 2004.
ISBN: 90-6707-580-9.
Geschiedenis van en beeldvorming rond de Bataven in verschillende periodes en op verschillende deelterreinen. Door hun relatieve onbekendheid spraken zij tot de verbeelding, zoals onder meer bleek in de gelijknamige tentoonstelling gehouden in het Museum Het Valkhof in Nijmegen (18 september 2004 t/m 9 januari 2005).

Tacitus,

De opstand van de Bataven.
Amsterdam : Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2005.
ISBN: 90-253-5334-7.
Bundeling van de teksten die de Romeinse geschiedschrijver Tacitus in zijn Historiae wijdde aan de opstand van de Bataven tegen het Romeinse rijk in 69-70 n.Chr.

Hans Teitler,

De opstand der ‘Batavieren’.
Hilversum : Verloren, 1998. Verloren verleden ; 1.
ISBN: 90-6550-441-9.
Op Tacitus gebaseerde beschrijving van de opstand van de Bataven onder leiding van Julius Civilis tegen de Romeinse overheersing.

Cornelis van Tilburg,

Romeins verkeer : weggebruik en verkeersdrukte in het Romeinse Rijk.
Amsterdam : Amsterdam University Press Salomé, 2005.
ISBN: 90-5356-760-7.
Bespreking van verschillende aspecten van de Romeinse wegen, van de uitvinding van het wiel en pre-Romeinse wegen tot het wegen- en stratennet van de Romeinen, dat zich ook tot Nederland uitstrekte.

Luit van der Tuuk,

De Romeinen : langs de limes in de Lage Landen
Utrecht : Omniboek, 2016.
ISBN: 978-94-01-90763-7.
In dit volledig in kleur gedrukte boek beschrijft de auteur de soms stormachtige relatie tussen de Romeinen en de oorspronkelijke bewoners. Daarnaast beschrijft hij het dagelijks leven op het platteland en in steden als Maastricht en Tongeren.

Luit van der Tuuk,

De Romeinse limes : de grenzen van het rijk in de Lage Landen
Utrecht : Omniboek, 2017.
ISBN: 978-94-019-1136-8.
Verschijnt 19 december 2017.

Claudia Vandepoel,

Sapor Limitis, de smaak van de Limes : Romeinse recepten uit het gebied van Albaniana (Alphen aan den Rijn), Matilo (Leiden Roomburg) en Lugdunum (Katwijk)
[Schipluiden] : De Historische Keuken, 2013.
ISBN: 978-90-75938-66-1.
23 gerechten uit de Romeinse tijd, samengesteld op basis van voedselresten, gevonden in het gebied rond Alphen aan den Rijn, Leiden en Katwijk. Tevens beschouwing over de Romeinse keuken en smaak in het algemeen.

Terug