4. Karel de Grote

Karel de Grote, die op kerstdag van het jaar 800 door de paus tot keizer over het Westen werd gekroond, had het Frankische rijk zo weten uit te breiden dat het grote delen van het huidige Europa omvatte, waaronder de latere Nederlanden. Om dat enorme rijk te besturen maakte hij gebruik van ‘vazallen’ of leenmannen, die het bestuur over en de inkomsten van een groot gebied kregen. Daarvoor moesten zij hem adviseren in bestuurlijke kwesties en als krijger dienen in oorlogen. Op hun beurt beleenden zij dat land vaak aan achterleenmannen, die zich in de loop der tijd steeds onafhankelijker gingen opstellen.

Overal in zijn rijk had Karel paleizen, die ‘paltsen’ werden genoemd. Van palts naar palts reizend, regelde hij ter plekke zijn zaken met zijn belangrijkste leenmannen. In Nijmegen, waar hij mogelijk ook een palts had, de Valkhof, hield hij zich onder meer bezig met de situatie in het bisdom van de Friezen en volgde hij de verrichtingen van zijn legers in hun langdurige en gruwelijke strijd tegen de heidense Saksen.

Karel, die zelf amper zijn naam kon schrijven maar wel bedreven was in rekenen en meerdere talen sprak, hechtte groot belang aan onderwijs, cultuur en wetenschap. Hij richtte scholen op waar jonge edellieden werden opgeleid voor de staatsdienst, en legde contacten in de islamitische wereld met de kalief van Bagdad.

In de laatste jaren van zijn leven vestigde hij zich in zijn palts in Aken, die de basis vormde voor de huidige domkathedraal. Hij werd er in 814 begraven en zijn troon en rijk versierde grafkist zijn er nog altijd te bezichtigen. Al tijdens zijn leven was hij de spil van veel verhalen die na zijn dood verder werden aangedikt. Ze bezorgden hem de reputatie van een heilige, gerekend tot de grootste vorsten uit de geschiedenis.

Raoul Bauer,

Karel de Grote : een keizer op de grens tussen twee werelden
Leuven : Davidsfonds, 2016.
ISBN: 978-90-6306-641-3.
Biografie van de Frankische heerser tegen de historische, politieke en culturele achtergronden van zijn tijd, waarbij hij wordt geschetst als een van de voornaamste erflaters van het huidige Europa.

Bart Besamusca en Jaap Tigelaar (redactie),

Karolus Rex : studies over de middeleeuwse verhaaltraditie rond Karel de Grote
Hilversum : Verloren, 2005.
ISBN: 978-90-6550-820-1.
Bundel opstellen bij het afscheid van Hans van Dijk als hoogleraar historische Nederlandse letterkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen met de nieuwste inzichten over de rijkdom aan epische teksten over Karel de Grote en de zijnen, met een nadruk op de Karelromans.

Wim Blockmans en Herman Pleij (redactie),

Nederland van prehistorie tot Beeldenstorm.
Amsterdam : Bert Bakker, 2007.
ISBN: 978-90-351-2989-4
In dit eerste van de vier delen van Plaatsen van herinnering is onder de titel ‘Nijmegen: het Valkhof. Keizersstad aan der Waal’ een bijdrage van Sandra Langereis opgenomen.

Henk Feikema,

Karel de Grote : mythe en werkelijkheid : een verrassende zoektocht naar een voorouder
Soesterberg : Aspekt, 2014.
ISBN: 978-94-6153-542-9.
Door onder meer een foutieve datering van archeologische vondsten zou de geschiedschrijving op veel punten zijn vervalst. Centraal in de speurtocht in dit boek naar de historische waarheid staat de persoon van Karel de Grote, wiens overgeleverde beeld niet klopt met de werkelijkheid.

Wouter van Friesland,

Karel de Grote: keizer van het Avondland
Utrecht : Omniboek, 2014.
ISBN: 978-94-01-90106-2.
Korte biografie van de Frankische keizer, met niet alleen aandacht voor zijn verdiensten maar ook voor zijn schaduwkanten die hem tot voorbeeld voor Napoleon en Hitler maakten.

Aat van Gilst,

Karel de Grote
Soesterberg : Aspekt, 2009.
ISBN: 978-90-5911-702-0.
Omvangrijke biografie van Karel de Grote, deels gebaseerd op de levensbeschrijving die de kroniekschrijver Einhard schreef tussen 830 en 840. In het bijzonder de Saksen zijn het slachtoffer geworden van wat Karel zag als een goddelijke opdracht een groot christelijk rijk te stichten. De levensbeschrijving door Einhard is in 1999 als Het leven van Karel de Grote verschenen bij Athenaeum-Polak & van Gennep.

Mariëlle Hageman,

De kleren van de keizer : rituelen en media in de tijd van Karel de Grote
Amsterdam : De Arbeiderspers, 2006.
ISBN: 90-295-6374-5.
Bewerking van een proefschrift met een historisch onderzoek naar het cruciale belang van riten en uiterlijk vertoon voor de beeldvorming van en politieke machtsuitoefening door Karel de Grote en zijn opvolgers. Daarbij ook aandacht voor de rol van de toenmalige ‘media’: hoe werd een en ander (op)getekend in de geschreven bronnen en illustraties.

Els Kloek (redactie),

Verzameld verleden : veertig gedenkwaardige momenten en figuren uit de vaderlandse geschiedenis
Hilversum : Verloren, 2004. (Verloren verleden; 24).
ISBN: 90-6550-465-6.
Laatste deel in de reeks Verloren verleden waarin hoofdredacteur Els Kloek veertig dramatische gebeurtenissen en memorabele figuren uit het rijke verleden van Nederland heeft verzameld. Van Marco Mostert is de bijdrage 'Karel de Grote (747-814)' opgenomen.

Jan J.B. Kuipers,

Karel de Grote : stamvader van Europa
Zutphen : Walburg Pers, 2016.
ISBN: 978-94-6249-142-7.
Dit boek volgt Karels bewogen leven maar ook zijn grote voorvaderen, de woelige Merovingische periode waaruit ze voortkwamen, en het snelle uiteenvallen van zijn rijk. Onder meer ook de paltsen (zoals Aken en Nijmegen), de bestuursinrichting, de 'Karolingische renaissance' en zijn vrouwen en kinderen komen aan bod.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie. Niet alleen politieke, sociaal-economische en religieuze thema's komen aan bod, maar ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. Over Karel de Grote gaat het in de pagina’s 82 tot en met 95.

P.J. Rietbergen,

Karel de Grote : vader van Europa?
Amersfoort : Bekking & Bliz, 2009.
ISBN: 978-90-6109-616-0.
Beknopte reconstructie van leven en tijd van Karel de Grote, de keizer die de fundamenten zou hebben gelegd van het toekomstige Europa.

Andrew Roberts (redactie),

Legendarische veldheren : de onoverwinnelijke generaals tot en met het eerste millennium
Kampen : Omniboek, 2010. Vert. van: Great commanders of the Ancient and Medieval World (2008). Vert.: Roelof Posthuma.
ISBN: 978-90-5977-503-9.
Eerste deel van de serie Legendarische veldheren, met korte biografieën van legendarische legeraanvoerders uit de oudheid en de middeleeuwen, onder wie Alexander de Grote, Julius Caesar en Karel de Grote.

Ben Speet,

De tijd van monniken en ridders : 500-1000
Zwolle : Waanders, 2007.
ISBN: 978-90-400-8213-9.
Derde deel van de voor het onderwijs bestemde serie Kleine geschiedenis van Nederland, waarin de bestuurlijke, religieuze, sociaal-culturele en grensoverschrijdende ontwikkelingen ten tijde van Willibrord en Karel de Grote worden geschetst.

Jan Thijssen,

Karel de Grote in Nijmegen : keizers op het Valkhof
Zwolle : WBooks, 2014.
ISBN: 978-94-625-8031-2.
In 777 bezocht Karel de Grote met zijn gevolg Nijmegen, waar hij het Valkhof liet bouwen, dat de politieke en economische kracht van zijn imperium moest uitstralen.

Hywel Williams,

Dagen die de wereld veranderden : 50 beslissende gebeurtenissen in de wereldgeschiedenis
Utrecht : Kosmos, 2007. Vert. van: Days That Changed the World (2006). Vert.: Jacques Meerman.
ISBN: 978-90-215-2105-3.
Overzicht van vijftig dagen in 2500 jaar wereldgeschiedenis waarop een gebeurtenis plaatsvond die daarin een keerpunt vormde. Enkele van die gebeurtenissen zijn de kruisiging van Christus, de kroning van Karel de Grote in het jaar 800 en de val van de Berlijnse muur.

Anoniem,

De historie vanden vier heemskinderen
Amsterdam : Bakker, 2005. (Delta reeks). Bezorging: Irene Spijker.
ISBN: 90-351-2947-4.
Tekstkritische en geannoteerde uitgave van het volksboek uit 1508 over de onverzoenlijke strijd van Karel de Grote tegen de vier Heemskinderen, de zonen uit het gedwongen huwelijk van zijn zuster Aya en graaf Aymijn.

Anoniem,

Karel ende Elegast
Amsterdam : Amsterdam University Press, 2002. (Alfa reeks). Bezorging: Geert Claassens.
ISBN: 90-5356-563-9.
Tekstuitgave van de middeleeuwse ridderroman over koning Karel die door God uit stelen wordt gezonden en daardoor een staatsgreep weet te verijdelen.

Anoniem,

Karel en Elegast
Amsterdam : Amsterdam University Press, 1997. (Text in context). Samenstelling: Hubert Slings.
ISBN: 90-5356-245-1.
Het spannende relaas van Karel de Grote die het moet opnemen tegen zijn rivaal, is voor deze schooluitgave voorzien van een moderne vertaling, uitvoerige toelichtingen en toepasselijke afbeeldingen in kleur. Een aparte docentenhandleiding bevat de antwoorden bij de vragen bij de tekst.

Anoniem,

Sibilla : een zestiende-eeuwse Karelroman in proza
Muiderberg : Coutinho, 1988. (Serie Populaire literatuur). Bezorging: Bart Besamusca en Willem Kuiper.
ISBN: 90-6283-736-0.
Tekstuitgave met commentaar van een prozatekst uit 1538 over de lotgevallen van de vrouw van Karel de Grote. Nadat ze ten onrechte van overspel is beschuldigd, wordt ze door hem verbannen. Pas na jaren vol wederwaardigheden kan ze met Gods steun terugkeren.

Diederic van Assenede,

Floris en Blancefloer
Amsterdam : Querido, 2001. Vert.: Ingrid Biesheuvel.
ISBN: 90-214-0595-4.
Navertelling van de berijmde vertaling die Diederic van Assenede in de dertiende eeuw maakte van de Franse tekst van een oosterse roman. Floris, een Moorse koningszoon, en Blancefloer, de dochter van een Frankische gravin, weten door hun onbaatzuchtige liefde zelfs de emir te ontroeren in wiens harem zij is opgenomen. Teruggekeerd in Spanje, worden ze de grootouders van Karel de Grote.

Italo Calvino,

De ridder die niet bestond
Amsterdam ; Atlas, 2009. 4e dr. (De twintigste eeuw; nr. 74). Vert. van: Il cavaliere inesistente (1959). Vert.: Henny Vlot.
ISBN: 978-90-450-1602-3.
Satire op de ridderroman, waarin een vrouw op wie alle mannen in het leger van Karel de Grote verliefd zijn, valt voor ridder Agilulf. Probleem is dat hij niet meer is dan een leeg harnas, hij bestaat niet. Toch gaat hij met de christenheid op veldtocht tegen de moslims. De novelle vormt samen met De gespleten burggraaf en De baron in de bomen de trilogie Onze voorouders.

Donna Woolfolk Cross,

Paus Johanna
Uithoorn : Karakter, 2009. Vert. van: Pope Joan (1996). Vert.: Peter de Rijk.
ISBN: 978-90-6112-560-0.
Historische roman die speelt in de veertig jaar na de dood van Karel de Grote. Een ambitieuze vrouw die de identiteit van haar door de Noormannen gedode broer heeft aangenomen, weet op te klimmen van monnik tot paus.

Leo Faes,

Dood de vier Heemskinderen! : eindelijk het complete verhaal vol wraak en verraad : literaire thriller uit de middeleeuwen : een man, een man, een woord, een moord
Almere [etc.] : Van de Berg, 2010.
ISBN: 978-90-5512-330-8.
Eerste moderne hervertelling die predendeert volledig te zijn van de 15de-eeuwse Karelroman De vier Heemskinderen, waarin de zwager van Karel de Grote zweert alle zonen te zullen doden die zijn zus en Karel krijgen.

Dirk Husemann,

Een olifant voor Karel de Grote
Amsterdam : Luitingh-Sijthoff, 2016. Vertaling van: Ein Elefant für Karl den Grossen, 2015. Vertaling: Jochen Markhorst.
ISBN: 978-90-245-7212-0.
Sultan Haroen al-Rashid stuurt aan het begin van de negende eeuw Isaak van Keulen met een olifant naar keizer Karel de Grote, maar de tocht verloopt minder voorspoedig dan verwacht. In dezelfde tijd maken twee nonnen een voetreis naar de Keizer omdat ze hem willen spreken nadat hun klooster is verwoest.

Anoniem,

Het lied van Roeland
Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2004. 2e dr. Vert. van: Le chanson de Roland. Vert.: Ard Posthuma.
ISBN: 90-253-0191-6.
Oudfrans heldendicht uit circa 1100, met Nederlandse vertaling, van de rampzalig verlopen tocht door de Pyreneeën van de achterhoede van het leger van Karel de Grote onder leiding van ridder Roeland.

Ludovico Ariosto,

Orlando furioso / De razende Roeland
Amsterdam : Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2010. 2e dr. (Perpetua-serie). Vert. van: Orlando furioso (1516). Vert.: Ike Caliona.
ISBN: 978-90-253-6723-7.
Berijmde vertaling van het klassieke epos van de Italiaanse schrijver (1474-1533) over Roeland, de paladijn van Karel de Grote die bij de strijd tegen de Moren pas nadat hij dodelijk gewond is, met zijn toverhoorn de koning te hulp roept. Het bestaat uit zo’n 4800 achtregelige strofen en geldt als een vervolg op het 12de-eeuwse Chanson de Roland en de middelnederlandse Roman van de vier Heemskinderen.

Terug