5. Hebban olla vogala

Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic anda thu, wat unbidan we nu?. Deze zin, zo’n duizend jaar oud, is geschreven in het vroegste Nederlands dat we kennen. Vrij vertaald staat er: Alle vogels zijn al aan het nestelen, behalve jij en ik; waar wachten we nog op? Waarschijnlijk zijn het twee regels uit een liefdesliedje.

Ze werden omstreeks het jaar 1100 als pennenproef neergekrabbeld door een Vlaamse monnik die in een Engels klooster verbleef. Bij het overschrijven van Latijnse en Oudengelse teksten moest hij af en toe zijn ganzenveer aanscherpen. Op de laatste bladzijde van het boek dat hij aan het maken was, schreef hij deze woorden die hij nog uit zijn jeugd in Vlaanderen kende.

Dat eerste gebruik van het Nederlands als medium voor geschreven literatuur was dus niet meer dan een incident. Dat het gebeurde in een klooster en bewaard is gebleven in een kloosterboek, is geen toeval. Lang was het schrijven een aangelegenheid van monniken en werd het schrift vooral gebruikt voor de sacrale, Latijnse teksten van de kerk.

Herman Brinkman (bezorging),

Het Gruuthuse-handschrift : hs. Den Haag, koninklijke bibliotheek, 79 K 10
Hilversum : Verloren, 2015.
ISBN: 978-90-8704-463-3.
Wetenschappelijke uitgave van dit in Brugge aan het begin van de vijftiende eeuw tot stand gekomen handschrift, vernoemd naar de laat-vijftiende-eeuwse eigenaar, de Brugse edelman en bibliofiel Lodewijk van Gruuthuse. Deze unieke Middelnederlandse verzameling van 18 gedichten, 7 berijmde gebeden en 147 liederen behoort tot de collectie van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.

Rob Faesen,

Lichaam in lichaam, ziel in ziel : Christusbeleving bij Hadewijch en haar tijdgenoten
Baarn [etc.] : Ten Have [etc.], 2003.
ISBN: 90-259-5378-6.
Inleiding tot de gedachtewereld en de Christusbeleving van de dertiende-eeuwse dichteres en mystica, van wie geen biografische gegevens bekend zijn.

Marjolein Hogenbirk en An Faems (redactie),

Ene andre tale : tendensen in de Middelnederlandse late ridderepiek
Hilversum : Verloren, 2012.
ISBN: 978-90-8704-224-0.
Elf specialisten bieden nieuwe inzichten met betrekking tot de late ridderromans en plaatsen die in een bredere context.

Dini Hogenelst en Frits van Oostrom,

Handgeschreven wereld : Nederlandse literatuur en cultuur in de Middeleeuwen
Amsterdam : Prometheus, 2002. 3e dr. 1ste dr.: 1995.
ISBN: 90-446-0063-X.
Inleidend, rijk gedocumenteerd overzicht van de Middelnederlandse letterkunde uit de handschriftenperiode.

Jozef Janssens,

Floris ende Blancefloer van Diederic van Assenede : liefde in het graafschap Vlaanderen van de dertiende eeuw
Leuven : Davidsfonds, 2015.
ISBN: 978-90-5908-679-1.
Het liefdesverhaal van Floris en Blanchefloer, dat werd geschreven omstreeks 1260, wordt in een breder historisch kader geplaatst: de opkomst van de volkstalige letterkunde, de verschillende liefdesconcepten in liederen en romans, de invloed van de kruistochten, de kennis van de Oriënt in de middeleeuwen, de rol van clerici en mecenassen in de hoofse cultuur en de betekenis van handschrift.

Jozef Janssens

, In de schaduw van de keizer : Hendrik van Veldeke en zijn tijd
Zutphen : Walburg Pers, 2007.
ISBN: 978-90-5730-528-3.
Studie over Hendrik van Veldeke en over de sociale, culturele, historische en geografische achtergrond van zijn werk.

Jozef Janssens,

Koning Arthur in meervoud : de mythe ontrafeld
Amsterdam : Amsterdam University Press, 2017.
ISBN: 978-94-6298-726-5.
Een reis door de cultuurgeschiedenis die ook voert naar de klippenkust van Cornwall, de bergen van Wales, het Bretonse binnenland, Italiaanse kastelen, Stonehenge, de krijtrotsen van Albion en vele andere plaatsen waar een zweem van mysterie hangt.

Jozef Janssens (samenstelling),

Ridderverhalen uit de Middeleeuwen
Amsterdam [etc.] : Elsevier, 1979.
ISBN: 90-10-02091-6.
Het literaire panorama van de middelnederlandse ridderromans is veel gevarieerder dan vroeger werd voorgesteld, aldus Jozef Janssens in de inleiding van dit deel van Bibliotheek der Nederlandse Letteren, waarin hij de volgende ridderromans opnam: Het Roelandslied, Karel ende Elegast, Renout van Montalbaen, De Trojeroman van Segher Diengotgaf, Floris ende Blancefloer en Roman van Heinric en Margriete van Limborch.

Rudi Malfliet,

Van den vos Reynaerde : de feiten
Antwerpen [etc.] : Garant, 2010.
ISBN: 978-90-441-2569-6.
Studie over het middeleeuwse dierenepos, waarbij vooral wordt ingegaan op de historische context en op de sociale functie van de tekst en die wordt besloten met conclusies over de achtergronden en het profiel van de auteur.

Frits van Oostrom,

Maerlants wereld
Amsterdam : Bert Bakker, 2013. 11e dr. 1ste dr.: 1996.
ISBN: 978-90-351-3985-5.
Uitvoerige beschrijving van de tijd en het milieu waarin de 13e-eeuwse letterkundige Jacob van Maerlant leefde en schreef, op een voor elke belangstellende lezer toegankelijke manier.

Frits van Oostrom,

Stemmen op schrift : geschiedenis van de Nederlandse literatuur vanaf het begin tot 1300
Amsterdam : Bert Bakker, 2006.
ISBN: 90-351-2964-4.
Eerste van de negen delen van Geschiedenis van de Nederlandse literatuur, waarbij de oorsprong ervan, vanaf het begin tot 1300, in een ruime historische en culturele context wordt geplaatst.

Frits van Oostrom,

Wereld in woorden : geschiedenis van de Nederlandse literatuur, 1300-1400
Amsterdam : Bert Bakker, 2013.
ISBN: 978-90-351-3940-4.
Anders dan het heersende beeld van de veertiende eeuw doet vermoeden, kenmerkt een hoge mate van creativiteit de literatuur van die periode, in dit deel van de Geschiedenis van de Nederlandse literatuur gloedvol tot leven gebracht door mediëvist Frits van Oostrom.

Nicoline van der Sijs, Jan Stroop, Fred Weerman (redactie),

Wat iedereen van het Nederlands moet weten en waarom
Amsterdam : Bert Bakker, 2006.
ISBN: 978-90-351-3083-8,
Zesentwintig taalauteurs gaan in op onder meer spelling, klanken, woorden, woordvorming, grammatica, taalverwerving, dialect, ABN en etymologie en stellen zo als het ware een canon op van de Nederlandse taal.

Nicoline van der Sijs en Roland Willemyns,

Het verhaal van het Nederlands : een geschiedenis van twaalf eeuwen
Amsterdam : Bert Bakker, 2009.
ISBN: 978-90-351-3282-5.
Uitvoerige beschrijving van de historische, geografische, sociale en culturele aspecten die zijn verbonden met de geschiedenis van twaalf eeuwen Nederlands.

Hubert Slings,

Toekomst voor de Middeleeuwen : Middelnederlandse literatuur in het voortgezet onderwijs
Amsterdam : Prometheus. 2000. (Nederlandse literatuur en cultuur in de Middeleeuwen ; 21).
ISBN: 90-5333-921-3.
Historisch overzicht van het onderwijs in de historische letterkunde, met name de Middelnederlandse letterkunde, op de middelbare school. Het boek is opgenomen in de collectie van de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL) en integraal te lezen onder deze link.

Johan Vanhecke,

Het hoofd werd op de tafel gezet : Heer Halewijn in Vlaanderen en Nederland
Tielt : Lannoo, 2000.
ISBN: 90-209-4111-9.
Studie over betekenis en herkomst van de ballade van Heer Halewijn, een van de bekendste liederen uit de Nederlandse literatuur, met twintig Vlaamse varianten en een reconstructie van het origineel.

Martine Veldhuizen,

De ongetemde tong : opvattingen over zondige, onvertogen en misdadige woorden in het Middelnederlands (1300-1550)
Hilversum : Verloren, 2014. (Middeleeuwse studies en bronnen ; 147).
ISBN: 978-90-8704-410-7.
Studie naar de ongetemde tong - liegen, lasteren en schelden - in Middelnederlandse teksten tussen 1300 en 1550. Met behulp van een taaltheoretisch instrumentarium analyseert de auteur zowel kerkelijke als profaan-ethische teksten en vergelijkt die met juridische bronnen.

Jan W. de Vries, Ronald Willemyns, Peter Burger,

Het verhaal van een taal : negen eeuwen Nederlands
Amsterdam : Prometheus, 2003. 6e dr. 1e dr.: 1993.
ISBN: 90-5333-423-8.
Overzicht van allerlei aspecten van negen eeuwen geschiedenis en de hedendaagse praktijk van het Nederlands, van het ‘Hebban olla vogala’ waarmee een elfde-eeuwse monnik zijn ganzenveer uitprobeerde, tot de spellingstrijd.

Ernst van Altena (hertaling),

Reinaert de vos : de middeleeuwse satire
[Doesburg] : Lalito, 2014. (Lalito klassiek)
ISBN: 978-90-818875-4-0
Hertaling in modern Nederlands van het middelnederlands dierenepos door Ernst van Altena, winnaar van onder meer de Martinus Nijhoff Vertaalprijs en de Hiëronymus Vertaalprijs.

Ingrid Biesheuvel (vertaling),

Middeleeuwse verhalen uit de Lage Landen
Amsterdam : Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2008.
ISBN: 978-90-253-6383-3.
Een selectie van vijftien bekende en minder bekende Middelnederlandse verhalen in hedendaags proza.

Ingrid Biesheuvel (vertaling),

De ridders van de Ronde Tafel : Arturverhalen uit de Lage Landen
Amsterdam : Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2012. Inleiding: Frits van Oostrom.
ISBN: 978-90-253-6991-0.
Hedendaagse prozabewerking van negen Arthurromans: Walewein en het zwevende schaakspel, Perchevaal, Moriaan, Wraak voor Ragisel, Roman van de Ridder-met-de-mouw, Walewein en Keye, Lanceloot en het hert met de witte voet, Torec en Ferguut of De Ridder met het Witte schild.

Marjolein Hogenbirk (redactie),

Waleweind ende Keye
Hilversum : Verloren, 2010.
ISBN: 978-90-8704-183-0.
Kritische editie van een Vlaamse Arturroman uit de tweede helft van de dertiende eeuw waarin Arturs neef Walewein zijn naam moet zuiveren na valse beschuldigingen door hofmaarschalk Keye.

Jacob van Maerlant,

Maerlants werk : juweeltjes van zijn hand
Amsterdam : Ambo [etc.], 1998. Vertaling: Ingrid Biesheuvel.
ISBN: 90-263-1536-8.
Keuze uit het werk van de 13e-eeuwse schrijver met parallelvertaling in hedendaags Nederlands. Elke tekst wordt door een korte introductie voorafgegaan.

Jacob van Maerlant en Lodewijk van Velthem,

Merlijn, de tovenaar van koning Arthur
Amsterdam : Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2004. Bezorging en vertaling: Frank Brandsma.
ISBN: 90-253-0196-7.
Hertaling in hedendaags Nederlands van twee Middelnederlandse bewerkingen van het verhaal over Merlijn, de tovenaar van koning Arthur.

André Bouwman en Bart Besamesca (bezorging),

Van den vos Reynaerde
Amsterdam : Bert Bakker, 2002. (Reynaert in tweevoud ; 1).
ISBN: 90-351-2440-5.
Eerste deel van Reynaert in tweevoud, verschenen in de Delta reeks, met de tekst van Van den vos Reynaerde door Willem, met een uitvoerige woordverklaring.

Hadewijch

, Liederen
Groningen : Historische Uitgeverij, 2009.
ISBN: 978-90-6554- 478-0.
Integrale uitgave van de vijfenveertig strofische gedichten van de 13e-eeuwse mystica met vertaling in hedendaags Nederlands en met commentaar. De vier bijgevoegde cd's bevatten gezongen of gereciteerde versies van deze liefdesliederen.

Hadewijch,

Liefdesliederen
Amsterdam : Athenaeum-Polak & van Gennep, 2010. Vert. door Jan Kuijper.
ISBN: 978-90-253-6730-5.
Vertaling in hedendaags Nederlands van Hadewijch’s vijfenveertig mystieke liefdesliederen die destijds uit het hoofd werden geleerd en gezongen. Deel uit de reeks Perpetua, met klassiekers uit de wereldliteratuur.

Gerrit Komrij (samenstelling),

Hebban olla vogala : de mooiste liefdesgedichten uit de Middeleeuwen
Amsterdam : Bert Bakker, 2002.
ISBN: 90-351-2383-2.De Nederlandse poëzie van de twaalfde tot en met de zestiende eeuw in duizend en enige bladzijden en uit Repertorium van het Nederlandse lied tot 1600 (redactie De Bruin en Oosterman).

Willem Kuiper (bewerking),

Ferguut, of De Ridder met het Witte Schild
Amsterdam : Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2002.
ISBN: 90-253-2747-8.
Hedendaagse hertaling, met toelichtingen, van de Middelnederlandse roman over een boerenzoon die zijn geluk gaat beproeven aan het hof van koning Arthur.

Anke Passenier (bewerking),

Beatrijs : het middeleeuwse verhaal van de verliefde non op rijm bewerkt
Roosendaal : Boekenbent, 2007.
ISBN: 978-90-8570-199-6.
Berijmde hertaling in hedendaags Nederlands van de legende van de non die, na zeven jaar met haar geliefde te hebben geleefd en nog eens zeven jaar als prostituee, bij terugkeer in het klooster ontdekt dat Maria al die jaren haar plaats heeft ingenomen.

Hubert Slings (samenstelling),

Reinaert de vos
Amsterdam : Amsterdam University Press, 1999. (Tekst in context ; 3).
ISBN: 90-5356-247-8.
Voor middelbare scholieren bedoelde verkorte uitgave van Van den vos Reynaerde, met zowel de Middelnederlandse tekst, in aangepaste spelling, als een eigentijdse vertaling en met onder meer ook een toelichting op de literaire productie in de middeleeuwen en op de rol van dieren in de middeleeuwse literatuur.

Paul Wackers (bezorging),

Reynaerts historie
Amsterdam : Bert Bakker, 2002. (Reynaert in tweevoud ; 2).
ISBN: 90-351-2441-3.
Tweede deel van Reynaert in tweevoud, verschenen in de Delta reeks, met de tekst van Reynaerts historie, een vervolg op Van den vos Reynaerde dat anderhalve eeuw later door een onbekende dichter werd geschreven.

Willem Wilmink (vertaling),

De reis van Sint Brandaan : een reisverhaal uit de twaalfde eeuw
Amsterdam : Prometheus, 2009. 8e dr. 1ste dr.: 1994.
ISBN: 978-90-446-1438-1.
Tweetalige editie van een van de oudste Middelnederlandse teksten, met op de verso-zijden een kritische editie naar het Comburgse handschrift, met woordverklaring, en op de recto-zijden een vertaling in verzen in hedendaags Nederlands.

Terug