8. Erasmus

Na zijn opleiding in onder andere een kostschool van de Broeders van het Gemene Leven kwam de (waarschijnlijk) in 1496 als bastaardzoon van een priester geboren Desiderius Erasmus terecht in het augustijner klooster Steyn bij Gouda. In de bibliotheek daar dompelde hij zich via het werk van klassieke auteurs en Italiaanse humanisten onder in de klassieke Oudheid. Zijn buitengewone kennis van het Latijn stelde hem later in staat om het klooster, waarvan de strenge regels hem benauwden, te verlaten.

As zelfstandig geleerde reisde hij door grote delen van Europa, levend van de opbrengsten van zijn geschriften en de gunsten van een groeiende schare bewonderaars. Via een uitgebreid correspondentienetwerk stond hij in contact met vrienden, gelijkgestemden en informanten. In 1500 schreef hij de Adagia, een verzameling klassieke spreekwoorden die de lezer als het ware een snelcursus bood in de humanistische levensstijl en denkwijze. Daarnaast publiceerde hij etiquetteboeken, vorstenspiegels, samenspraken en traktaten die heersers en burgers moesten opvoeden tot wijze en verantwoordelijke christenen. Lof der Zotheid (1509) stak de draak met de wijze waarop de mensheid eigenbelang voorop stelt.

Om de vroege kerkvaders en het Nieuwe Testament te kunnen lezen in de oorspronkelijke taal leerde hij Grieks. Als eerste paste hij de humanistische tekstkritiek toe op die christelijke teksten, waarna hij er een reeks nieuwe kritische edities van publiceerde. Daaronder een nieuwe uitgave van het Nieuwe Testament in het Grieks, met een nieuwe Latijnse vertaling. Daarmee nam hij nadrukkelijk afstand van de officiële kerkelijke vertaling en verdedigde hij het recht de bijbel kritisch te benaderen om zo de beleving van het geloof te versterken.

In de polarisatie die vanaf 1517 volgde op het optreden van de kerkhervormer Maarten Luther, wilde of durfde Erasmus geen stelling te nemen. Hij was niet bereid met de katholieke kerk te breken en hoopte dat de ontstane verschillen met gezond verstand te overbruggen waren. Het leverde hem kritiek op van beide zijden. In de zomer van 1536 overleed hij, in het woonhuis van zijn Bazelse drukker Froben.

Desiderius Erasmus

, De boemerang van oorlog en geweld : een hedendaagse samenspraak over Erasmus' visie op oorlog en vrede : Erasmus : Zoet is de oorlog voor wie hem niet kennen
Rotterdam : Huis van Erasmus, 2016.
ISBN: 978-90-389-2572-1.
Verhandeling van Erasmus over oorlog en vrede, gevolgd door hedendaagse reflecties over hetzelfde thema. De tekst van Erasmus is een licht gemoderniseerde versie van de vertaling uit het Latijn van Nico van Suchtelen uit 1936.

Desiderius Erasmus

, De correspondentie van Desiderius Erasmus : 14 : Brieven 1926-2081
Rotterdam : Donker, 2016.
Veertiende deel van de correspondentie van Erasmus, met brieven uit 1528, een vruchtbaar jaar voor Erasmus, waarin hij onder meer De Ciceroniaan ofwel Over de beste literaire stijl publiceerde en eindelijk zijn tiendelige Augustinus-editie voltooide. De eerste dertien delen van de correspondentie zijn opgenomen in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren en te vinden onder deze link.

Desiderius Erasmus,

Drie brieven
Leuven : P, 2015. Vertaling: Harm Jan van Dam.
ISBN: 978-94-914556-0-5.
Drie brieven die een duidelijk beeld geven van de persoon, het karakter en de ideeën van Erasmus.

Desiderius Erasmus,

Erasmus : een portret in brieven
Amsterdam : Boom, 2001. Vertaling en bezorging: Jan Papy, Marc van der Poel en Dirk Sacré.
ISBN: 90-5352-668-4.
Van de 3162 brieven van Erasmus kozen de samenstellers er vijftien die typerend zijn voor zijn denken. Ze zijn opgenomen met toelichtingen en annotaties.

Desiderius Erasmus,

Ik geef liever adviezen dan dogma’s : een keuze uit het werk van Erasmus
Amsterdam : Bert Bakker, 2004. Samenstelling en inleiding: J. Trapman.
ISBN: 90-351-2694-7.
Uitgebreide en herziene versie van De draagbare Erasmus uit 1993, met een keuze uit de geschriften die een goed beeld geeft van de veelzijdigheid en behoedzaamheid van de naar synthese strevende humanist.

Desiderius Erasmus,

Lof der zotheid
Amsterdam : Boom, 2017. (Grote klassieken). Vertaling van: Moriae encomium, id est Stultitiae laus, 1511. Vertaling: Petty Bange.
ISBN: 978-90-244-0877-1.
Satire waarin de Zotheid in een ironisch betoog bewijst dat het goede op aarde louter aan haar te danken is. Deze vertaling is gebaseerd op de tekstkritische uitgave in de Opera Omnia van Erasmus. Het boek is uitgevoerd met fraaie tekeningen die Hans Holbein maakte in zijn jeugdexemplaar.

Desiderius Erasmus,

Het verbod vlees te eten en andere gelijkaardige bepalingen die van mensen uitgaan
Rotterdam : Ad. Donker, 2006. Vertaling: John Piolon.
ISBN: 978-90-6100-593-3.
Betoog over de schadelijkheid van irrelevante kerkelijke voorschriften op het punt van vasten en het derven van vlees. Zevende deel van de Kleine Erasmus Reeks. Een eerder deel is De Turkenkrijg, een beschouwing over de toenmalige strijd van de West-Europese christenen tegen het Ottomaanse rijk en de ethische consequenties daarvan.

Desiderius Erasmus,

Verzameld werk
Amsterdam : Athenaeum - Polak & Van Gennep, 2001-2017.
ISBN: 978-90-253-1170-4.
Zevendelige uitgave met een keuze uit het werk van Erasmus, waarvan in 2017 het zevende en laatste deel is verschenen: Gesprekken (een keuze uit de Latijnse conversatielessen), Lof en blaam (bevat Lof van het huwelijk, Lof van de geneeskunde, Lof der zotheid, Brief aan Maarten van Dorp en Julius buiten de hemelpoort), Opvoeding (bevat Etiquette, Leren studeren, De opvoeding van kinderen, De opvoeding van de christenvorst en Tegen de barbaren), Spreekwoorden (selectie uit Adagia, bevat Chilias I, Chilias II, Chilias III, Chilias IV en V), Verweerschriften (bevat De spons, De ciceroniaan en Antwoord aan prins Alberto Pio van Carpi), Theologie (bevat Handboek van de christensoldaat, Oproep, Gods onmetelijke barmhartigheid, Uit de parafrase van Lucas, De vrije wilskeuze en Het herstel van de eenheid in de kerk) en Brieven : 1484-1536.

Desiderius Erasmus,

Vrouwengesprekken
Amsterdam : Athenaeum - Polak & Van Gennep, 2005. Vertaling: Jeanine De Landtsheer.
ISBN: 90-253-1166-0.
Keuze uit de ‘Colloquia’, met de nadruk op de gesprekken die betrekking hebben op vrouwen en hun relaties tot mannen. Deel uit de serie Salamander Klassiek.

Petty Bange,

Desiderius Erasmus : portret van een humanist
Amersfoort : Bekking & Bliz, 2007.
ISBN: 978-90-6109-602-3.
Met kleurenreproducties verluchte beknopte biografie, met ook aandacht voor de werken en de levensvisie van Erasmus.

Wim Blockmans en Herman Pleij (redactie),

Nederland van prehistorie tot Beeldenstorm
Amsterdam : Bert Bakker, 2007.
ISBN: 978-90-351-2989-4.
Dit eerste van de vier delen van Plaatsen van herinnering bevat de bijdrage ‘Anderlecht: het Erasmushuis, 1521 : humanisme in de Lage Landen’ van Ari Wesseling.

Evert de Bruin,

Erasmus in 90 minuten
Haarlem : Holland, 2002.
ISBN: 90-251-0899-7.
Beknopte historische en biografische informatie over Erasmus en zijn tijd, geschikt als eerste kennismaking voor onder meer scholieren.

Nina Burton,

Erasmus, de ster aan Gutenbergs firmament : een literair essay over Erasmus, het humanisme en de zestiende-eeuwse mediarevolutie
Rotterdam : Ad. Donker, 2017.
ISBN: 978-90-6100-728-9.
Beschrijving van het tijdperk van 'de eerste mediarevolutie' aan de hand van het leven van Erasmus, de ster aan het firmament van Gutenberg, de eerste bestsellerauteur uit de geschiedenis, een man die zijn tijd ver vooruit was en in contact stond met tal van intellectuelen en kunstenaars uit zijn tijd.

Diana Dubois,

Wittebrood in rode wijn : leven en eten van Desiderius Erasmus
Rotterdam : Dubois, 2006.
ISBN: 978-90-75812-01-5.
Levensverhaal van Erasmus, grotendeels aan de hand van zijn brievenboeken, met veel aandacht voor zijn contacten in heel Europa. Het verhaal wordt afgewisseld met recepten van gerechten uit zijn tijd.

Arnon Grunberg,

De mensheid zij geprezen : een nieuwe Lof der Zotheid
Amsterdam : Athenaeum - Polak & Van Gennep, 2007. 8e dr.
ISBN: 978-90-253-1758-4.
Moderne variant op Lof der zotheid in de vorm van een verdedigingsrede voor de mens. Oorspronkelijk verschenen als Boekenweekgeschenk 2001 en een jaar later bekroond met de Gouden Uil.

Rien Heijne (redactie),

In gesprek met Erasmus : over humanisme, opvoeding en geweldloosheid
Breda : Papieren Tijger, 2011.
ISBN: 978-90-6728-270-3.
Brieven van Nederlanders en Vlamingen die een breed en gevarieerd spectrum bieden van eigentijdse visies op het leven en gedachtegoed van de filosoof en humanist.

Johan Huizinga,

Erasmus
Rotterdam : Ad. Donker, 2017. Herdruk. 1e dr.: 1924.
ISBN: 978-90-6100-727-2.
Studie over de Nederlandse humanist (1469-1536); herspelde tekst met ruim honderd illustraties. De integrale tekst van de oorspronkelijke editie uit 1924 is in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren te vinden onder deze link.

Hans Jansen,

Protest van Erasmus tegen renaissance van Hebreeuwse literatuur
Heerenveen : Groen, 2011.
ISBN: 978-90-5829-961-1.
Onderzoek naar de antisemitische opvattingen van de Nederlandse humanist die bezorgd was dat door de bestudering van het Hebreeuws het Jodendom weer in Europa zou kunnen opleven.

Herman Pleij,

Erasmus en het poldermodel : essay
Amsterdam : Bert Bakker, 2005.
ISBN: 90-351-2737-4.
Essay over de rol van Erasmus (1469-1536) bij de ontwikkeling van de hedendaagse Nederlandse overlegcultuur.

Hans Trapman,

Wijze dwaasheid : vijfhonderd jaar Lof der zotheid in Nederland
Amsterdam : Balans, 2011.
ISBN: 978-94-600-3372-8.
Hoe was de receptie van Lof der zotheid in Nederland? Voor een antwoord op die vraag overziet Hans Trapman vijf eeuwen met vertalingen en bewerkingen van het werk dat even heftige bewonderaars als bestrijders kende.

Yvon Toussaint,

Het manuscript van Giudecca
Amsterdam : Atlas, 2005. Vertaling: Anneke Alderlieste.
ISBN: 90-450-1213-8.
Roman over kardinaal Girolamo Aleandro (1480-1542), in zijn jonge jaren een vertrouweling van Erasmus. Door paus Clemens VII wordt hij belast met de taak Luther te bestrijden en Erasmus bij de kerk te houden.

Joris Tulkens,

De verloren droom van Pieter Gillis : historische roman over Antwerpen tussen Reformatie en humanisme
Leuven : Davidsfonds, 2010.
ISBN: 978-90-6306-603-1.
Levensverhaal van de 16de-eeuwse Antwerpse stadsgriffier Pieter Gillis, een boekenverzamelaar en lid van een vereniging van humanisten, kunstenaars en drukkers, met daarbij ook een rol voor personen als Erasmus, Thomas More en Albrecht Dürer.

Herman Pleij,

Erasmus
Amersfoort : ISVW Uitgevers / LuisterWijs, 2012.
EAN: 978-949-1224-04-1.
Luisterboek waarin Herman Pleij vertelt over het leven en het werk van Erasmus.

Hans Trapman,

Erasmus : een hoorcollege over zijn leven, oeuvre en de invloed van zijn denken
Den Haag : Home Academy Publishers, 2013.
ISBN: 978-90-853012-0-2.
Hans Trapman belicht hoe Erasmus literaire, morele en religieuze elementen met elkaar wist te verbinden in zijn streven om cultuur, maatschappij en kerk te vernieuwen. Ook behandelt hij de reacties van tijdgenoten en latere generaties op zijn veelzijdige oeuvre.

Terug