9. Karel V

Als zoon van Filips de Schone en Johanna van Castilië werd Karel V in 1515, hij was toen vijftien, landsheer van onder meer de Nederlanden. Een jaar later werd hij koning van Spanje en nog eens drie jaar later keizer van het Duitse Rijk. Aangezien Spanje gebieden in de Nieuwe Wereld had geannexeerd, was hij heerser over een rijk waarin de zon letterlijk nooit onderging. De keerzijde daarvan was dat hij voortdurend strijd moest voeren, tegen onwillige Duitse vorsten, oprukkende Turken en een wantrouwige Franse koning.

Het geld voor die oorlogen moest mede worden opgebracht door de welvarende Nederlanden, die hij bovendien tot een bestuurlijke eenheid probeerde te smeden. Dit tegen de zin van de steden die hun privileges koesterden en de edellieden die hun bestuursfuncties verdedigden tegen de nieuwe ambtenaren van de keizer. Dat deze strak vasthield aan de eenheid van de kerk en hard optrad tegen andersdenkenden, vergrootte de spanningen. De Reformatie kreeg steeds meer aanhangers en een groeiende groep stedelijke bestuurders en edellieden predikte religieuze verdraagzaamheid.

Amper 55 jaar oud, deed Karel op 25 oktober 1555, opgebrand door de bestuurlijke zorgen en de jicht, in de gouden zaal van zijn Brusselse paleis afstand van de troon. Ondersteund door de jonge prins Willem van Oranje vertelde hij de aanwezigen over zijn liefde voor de Nederlanden, de vele inspanningen die hij zich had getroost en de fouten die hij had gemaakt. Hij vroeg vergiffenis en smeekte de aanwezigen net zo trouw te zijn aan zijn opvolger, zijn zoon Filips II, als zij altijd aan hem waren geweest. Zijn laatste levensjaren bracht hij door in een Spaans klooster, waar hij in 1558 overleed.

Wim Blockmans,

Karel V : keizer van een wereldrijk 1500-1558
Utrecht : Omniboek, 2017. 3de druk. Oorspronkelijk verschenen onder de titel Keizer Karel V, 1500-1558 : de utopie van het keizerschap (2000).
ISBN: 978-94-01-90997-6.
In deze wetenschappelijke biografie van Karel V gaat het vooral over zijn poging via een op de adel en ambtenaren gestoeld politiek systeem zijn rijk bijeen te houden. Daarbij staat de vraag centraal wat een oppermachtige keizer vermocht te bereiken en waar zijn grenzen lagen.

Louis Paul Boon,

Het Geuzenboek
Utrecht : De Arbeiderspers, 2012. 12e dr. 1e dr.: 1979. Verzameld werk ; deel 20. Verschijnt 25 september 2012.
ISBN: 978-90-295-8391-6. Epische kroniek over de opstand, strijd en ondergang van de Geuzen in de zuidelijke Nederlanden tussen 1500 en 1585, beginnend met de geboorte van Karel V in Gent, waarbij de volkswoede in 1566 leidt tot de Beeldenstorm en vervolgens tot de komst van Alva.

Rosine de Dijn,

De vrouwen van de keizer : een tocht door Europa met Karel V
’s-Hertogenbosch [etc.] : Voltaire [etc.], 2000. Vert. van: Des Kaisers Frauen : eine Reise mit Karl V (1999). Vertaling: Luc Leysen.
ISBN: 90-5848-013-5.
Prominente vrouwen uit de omgeving van keizer Karel V (1500-1558), zoals zijn grootmoeder, zuster, tante en echtgenote, die hem adviseerden en assisteerden.

Albrecht Dürer,

Reis naar de Nederlanden
Hoorn : Hoogland & Van Klaveren, 2008. Vertaling: Anne Pries. Vertaling van Tagebuch der niederländischen Reise.
ISBN: 978-90-76347-60-8.
Verslag van de reis die de Duitse kunstenaar in de jaren 1520-1521 door Vlaanderen en Zeeland maakte op weg naar Aken, waar hij de keizerskroning van Karel V wilde bijwonen.

Twan Geurts,

De Nederlandse paus Adrianus van Utrecht, 1459-1623
Amsterdam : Balans, 2017.
ISBN: 978-94-600-3121-2.
Biografie van Adriaan Floriszoon Boeyens, een rooms-katholieke geestelijke uit Utrecht die opvoeder was van keizer Karel V en in 1522-1523 de enige Nederlandse paus onder de naam Adrianus VI.

Gerben Graddesz Hellinga,

Karel V : bondgenoten en tegenstanders
Zutphen : Walburg Pers, 2010.
ISBN: 978-90-5730-670-9.
Overzicht in woord en beeld van de regeerperiode van Karel V, in relatie tot bevriende en vijandelijke naties. In aparte hoofdstukken worden de Hervorming en de modernisering van de oorlogsvoering belicht.

Chris van der Heijden,

Zwarte Renaissance : Spanje en de wereld : 1492-1536
Amsterdam : Olympus, 2008. 3e dr. 1e dr.: 1998.
ISBN: 978-90-254-2994-2.
Studie over de bloeiperiode die Spanje doormaakte tussen 1492 en 1536, toen het niet alleen in militair maar ook in cultureel opzicht in Europa de toon aangaf. Karel V is de Spaanse vorst die daarin centraal staat.

Harlinda Lox,

Van stropdragers en de pot van Olen : verhalen over keizer Karel
Leuven : Davidsfonds Literair, 1999.
ISBN: 90-6306-406-3.
Verzameling van en toelichting bij verhalen en anekdoten in de Vlaamse volkscultuur over Karel V, waarin een zeer gevarieerd beeld van de keizer naar voren komt.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie. Niet alleen politieke, sociaal-economische en religieuze thema's komen aan bod, maar ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. Karel V komt aan bod in de pagina’s 152 en 153.

Hugo Soly en Wim Blockmans (redactie),

Karel V, 1500-1558 : de keizer en zijn tijd
Antwerpen : Mercatorfonds, 1999.
ISBN: 90-6153-433-X.
Cultuurhistorische studies over keizer Karel V en zijn tijd, geschreven door auteurs uit alle gebieden waarover hij ooit heeft gereageerd.

Hugo Soly en Johan Van de Wiele (samenstelling),

Carolus : keizer Karel V 1500-1558
Gent: Snoeck-Ducajou, 1999.
ISBN: 90-5349-308-5.
Catalogus bij een tentoonstelling waarin de figuur van keizer Karel V (1500-1558) en de wereld waarin hij leefde centraal staan.

Herman Vandormael en Aline Goosens,

Slachtoffer van verraad en intrige : graaf Lamoraal van Egmond, 1522-1568
Leuven : Davidsfonds, 2007.
ISBN: 978-90-5826-442-8.
Levensverhaal van Lamoraal van Egmond (1522-1568), tijdens het bewind van Karel V en Philips II stadhouder van Vlaanderen en Artesië en aanvoerder van de Spaanse troepen in de Nederlanden, die op bevel van Alva werd onthoofd.

Juan Antonio Vilar Sánchez,

Keizer Karel V in Andalusië : wittebroodsweken
Antwerpen [etc.] ; Cyclus, 2010.
ISBN: 978-90-8575-035-2.
Geschiedenis van het verblijf van keizer Karel V in Granada in 1526 ter gelegenheid van zijn huwelijk met Isabella van Portugal.

Anoniem,

Lazarillo van Tormes : een schelmenroman
Amsterdam : Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2000. Vertaling: Guus Kuijer. Vertaling van La vida de Lazarillo de Tormes, y de sus forunas y adversidades.
ISBN: 90-253-2741-9.
Slim en opgeruimd als hij is, slaat het jongetje Lazarillo zich monter door alle ellende heen die zijn achtereenvolgende meesters hem aandoen en geeft daarbij een ironische visie ten beste van de Spaanse samenleving onder het bewind van Karel V.

Simone de Beauvoir,

Alle mensen zijn sterfelijk
Amsterdam : Pockethuis, 2003. 20e dr. Vertaling: Greetje van den Bergh. Vertaling van Tous les hommes sont mortels (1946).
ISBN: 90-269-5256-2.
Filosofische roman met als thema de persoonlijke en maatschappelijke ervaringen van een in 1279 geboren man die door een toverdrank onsterfelijk wordt, de geschiedenis en de wereld doorreist en onder meer bevriend raakt met Karel V.

Jan Siebelink,

Margaretha
Amsterdam : De Bezige Bij, 2007. 4e dr. 1e dr.: 2002.
ISBN: 978-90-234-2523-6.
Teruggetrokken levend in de Abruzzen, kijkt Margaretha van Parma (1522-1586), erkende bastaarddochter van Karel V en van 1559 tot 1567 landvoogdes van de Nederlanden, terug op haar bewogen leven.

Hendrik Verbrugge,

Keizer Karel : testament van een Habsburger
Tielt : Lannoo, 1999.
ISBN: 90-209-3612-3.
Gefingeerde autobiografie van Karel V, waarin hij op zijn sterfbed aan zijn geheime bastaardzoon Gerolinimo over zijn leven en zijn politieke ambities vertelt.

Theun de Vries, De dood kwam met muziek
Amsterdam : Querido, 1979.
ISBN: 90-214-8652-0.
In zijn laatste levensdagen overdenkt de doodzieke Karel V zijn leven, waarbij zijn gedachten gestuurd worden door de gitaarmuziek van een onbekend virtuoos in de bediendenverblijven. Op de dag dat hij sterft, verstomt de muziek.

Anton van Wilderode,

De vlinderboom
Tielt : Lannoo, 1999. 4e dr. 1e dr.: 1985. Tekeningen: Anne van Herreweghen.
ISBN: 90-209-3819-3.
Met veertien tekeningen verluchte bundel waarin Karel V in dichtvorm terugkijkt op zijn leven. Op de bijgesloten cd worden twintig gedichten gelezen door voordrachtkunstenares Tine Ruysschaert.

Michiel de Swaen,

De gekroonde laars : een vastenavondspel
Amsterdam : Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2003. Hertaling door Hubert Meeus.
ISBN: 90-253-4979-X.
Hertaling in hedendaags Nederlands van een zeventiende-eeuwse klucht van de arts-literator Michiel de Swaen (1654-1707) waarin Karel V in vermomming een schoenlappersgezin bezoekt. Dat leidt tot komische situaties maar ook tot kritiek op de toenmalige samenleving.<>br<>

Terug