Interview met David Lagercrantz

Publicatiedatum: 07-09-2017

De Zweedse onderzoeksjournalist Stieg Larsson (1954 – 2004) was net goed op dreef met zijn thrillerserie rond Mikael Blomkvist, de oprichter van het maatschappijkritische blad Millennium, en de punkhacker Lisbeth Salander, toen hij door een hartinfarct werd geveld. De trilogie die hij afrondde veroverde na zijn dood stormenderhand de wereld en ging ruim tachtig miljoen keer over de toonbank. David Lagercrantz (1962) werd aangezocht om de reeks voort te zetten. Vandaag verschijnt wereldwijd het vijfde deel: De man die zijn schaduw zocht.

In het hoofd van Lisbeth
Lagercrantz: ‘Voordat ik er ook maar aan kon denken om een nieuw verhaal te gaan schrijven met Salander en Blomkvist in de hoofdrol, moest ik eerst het gedachtegoed en werkwijze van Stieg Larsson doorgronden. Ik heb de eerste drie delen van de Millenniumreeks dan ook gespeld op zoek naar de ‘code’ van de personages. Mijn schrijfpallet is, zonder vals bescheiden te zijn, behoorlijk groot. Ik ben de biograaf van voetbalster Zlatan Ibrahimovic, heb zowel journalistieke reportages en essays geschreven als een highbrow historische roman, maar het kostte me vooral veel moeite om in het hoofd te raken van Lisbeth.’

‘Ik had nooit geschreven over een dergelijk sterk personage dat slechts zelden ook maar iets van emoties laat zien. Het proza van Larsson is duidelijk journalistiek van aard. Je kunt dus niet ineens in een vervolg heel literair te werk gaan. Het is zaak om de lezer niet te vervreemden van het Millenniumuniversum. Dat heb ik steeds in mijn achterhoofd gehouden. Voor de rest heb ik heel vrij geschreven. De uitgeverij of de erven hebben mij geen dwingende aanwijzingen gegeven of restricties opgelegd.’

‘Ik heb vooral genoten van de perspectiefwisselingen. Het ene moment ben je in het hoofd van de pragmatische Lisbeth, het volgende moment in dat van het vat vol emoties Mikael. Het succes van de reeks is naar mijn mening te verklaren door de sterke, originele rol van Lisbeth. Zij is de absolute ster, gek genoeg vaak op de achtergrond, Mikael is meer een doctor Watson. Maar juist het contrast tussen de hoofdrolspelers maakt de tekst geloofwaardig, heel echt. Mikael ‘neutraliseert’ het sterke personage, zonder afbreuk te doen aan de kracht van haar acties.’

Zlatan
‘Het was een hele kluif om alle ballen in de lucht te houden. Maar ik denk dat juist de vele verhaallijnen, de complexiteit van de intriges de lezers aanspreekt. Het geeft je als schrijver ook de kans om je eigen zwaartepunten in te brengen, zaken die je zelf van belang vindt, wereldgebeurtenissen waarover je een gedachte kwijt wilt. Daarnaast kun je door deze constructie de spanningsboog goed strak houden. Het was een totaal nieuwe manier van werken voor mij.’

‘Het werd me eigenlijk pas na de biografie van Zlatan Ibrahimovic duidelijk dat ik op mijn schrijfbest ben wanneer ik kan samensmelten met een onderwerp, met zogezegd een bestaand idee. Ik heb een literaire roman in mijn la liggen, maar die tekst is gewoonweg té depressief, te veel navelstaarderij. Mijn vrouw, hoofd sport en drama bij de Zweedse televisie, heeft het gelezen en zei geheel terecht dat de held van het verhaal te veel op mij lijkt en dat hij dus te veel klaagt. Ik denk dat mijn schrijverij het best tot zijn recht komt wanneer ik iets heel onverwachts doe, mijzelf verras.’

‘Zlatan is een totaal ander persoon dan ik, maar ik kon mezelf wel als het ware “met hem vermengen”. Het is het meest succesvolle boek in Zweden van de laatste tijd. Het heeft jongeren aan het lezen gezet. Dat is een van de redenen waarom ze mij hebben gevraagd om de Millenniumreeks voort te zetten. En waarschijnlijk hebben ze ook mijn enthousiasme om het te proberen gevoeld. En na Wat ons niet zal doden, Millennium vier, waren ze overtuigd.’

Afkomst of omgeving
‘Lisbeth heeft een (kwaadaardige) tweelingzuster, daar zag ik met betrekking tot Millennium nummer vijf ineens mogelijkheden. In de jaren negentig was ik journalist en ontmoette ik een eeneiige tweeling die al vroeg van elkaar was gescheiden. De een was opgegroeid op het platteland, de ander bij een rijk, intellectueel gezin in de stad in het noorden. Ze zagen elkaar na drie decennia voor het eerst. In de jaren dertig van de vorige eeuw was Zweden een vrij arm land. Het krijgen van een tweeling leidde vaak tot onoverkomelijke problemen. Er zijn in die tijd zo rond de vijfhonderd tweelingen al bij de geboorte gescheiden.’

‘Men hield daar een register van bij en deed uitgebreid onderzoek om een antwoord te krijgen op de vraag of het de afkomst of de omgeving is die van doorslaggevende invloed is bij de ontwikkeling van een kind. Men was op zoek naar de ideale Zweed, “de betere mens”. Het gebeurde allemaal heel professioneel en beslist ethisch. Maar wat als dat niet het geval was geweest?! Het gelijkheidsbeginsel in Zweden was behoorlijk hypocriet en zorgde ervoor dat er juist ontwikkelingen kwamen in tegenovergestelde richting. In de Verenigde Staten is wel degelijk geëxperimenteerd met tweelingen.’

‘Ook Zweden heeft een duister verleden. Er waren registers van minderheden en er werd middels sterilisatie en zelfs lobotomie geprobeerd om, eufemistisch gesproken, “minder gewenste elementen” uit de Zweedse samenleving te weren. Stieg Larsson kwam uit een arbeidersgezin en ik ben opgegroeid in een geprivilegieerde omgeving. Mijn vader was een intellectueel, een van Zwedens belangrijkste literatoren. Je vraagt je automatisch af wat er van mij geworden was als ik ergens anders, op het platteland bijvoorbeeld, was opgegroeid.’

Nieuwsgierigheid
‘Dat was een van de motors achter een van de verhaallijnen van De man die zijn schaduw zocht. Het stelt een van de basisvragen van het leven: Wat maakt ons tot wat we zijn? Het is toch wonderlijk als je bedenkt wat er allemaal gebeurd is vanaf de big bang tot aan nu, triljoenen aan toevalligheden. En vandaag zitten twee mensen aan tafel en praten over de inhoud van een boek. Het heeft ergens met chaostheorie van doen. De vlinder en de storm. Kleine zaken die onverwacht grote gevolgen hebben. De basis voor het leven, voor de thriller.’

‘Genealogie is een soort internationale beweging geworden. We willen weten waar we vanaf stammen. Een nieuwsgierigheid die natuurlijk ook goed is voor de schrijver, al zeker voor de misdaadauteur. Om plotgerichte boeken te schrijven moet je moedig zijn, moet je zorgen dat de lezer niet afhaakt gedurende de tijdlijn. Jij moet vertrouwen hebben in de lezer, en de lezer dient er ergens zeker van te zijn dat de schrijver hem of haar naar het (al dan niet goede) einde leidt.’

‘Ik heb de twee delen Millennium lineair geschreven, met de slotregels van de verschillende verhaallijnen in het achterhoofd. Nadien heb ik problematische stukken glad gestreken. Ik werk vrij langzaam, dans beslist niet van vreugde voor mijn toetsenbord, maar van het eindresultaat kan ik wel genieten. Het feit dat ik mijn eigen observaties en gedachten in de boeken kwijt kan, houdt mij gaande.’

Heldenrol
‘De digitale wereld met nepnieuws en hacken is een constante bron. Denk aan de beroering rond de verkiezingen in Amerika. Cyberoorlog is realiteit geworden. Ons geld bestaat alleen nog maar uit een paar cijfers op een scherm. Wanneer dat wegvalt ontstaat er totale chaos. De beurs is een uitvinding en een conventie. Een puur psychologische organisme dat met het kleinste gerucht op hol kan slaan. De kuddegeest daarachter interesseert mij.’

‘In De man die zijn schaduw zocht komen alle kwade krachten bij elkaar om de eenling Lisbeth Salander te vernietigen. Ik verklap niets als ik zeg dat ze het allemaal met vallen en opstaan overleeft. Ik vond het grappig om met haar status van superheld te flirten. Het is het spelen met het extreme van haar karakter. In de gevangenis probeert ze bijvoorbeeld de relativiteitstheorie te koppelen aan de kwantummechanica. Als je gelooft in de omstandigheden, als je gelooft in het genre, kan bijna alles. Niet voor niets doet de fantasy het zo goed.’

‘Ik wil in mijn boeken altijd de nuance tonen, lezers in elk geval op twee gedachten laten hinken. Er komen gewelddadige islamisten in voor, ik schrijf over de verschrikkingen van eerwraak en hoe het geloof de vrouwen gevangenhoudt, maar daarnaast heb ik ook een heldenrol voor een gematigde imam. Alles dat eendimensionaal is, is eigenlijk verkeerd.’

Drakentatoeage
‘Het was fijn om over een buitenstaander als Lisbeth Salander te schrijven. Er zijn twee kanten aan die positie. Mensen wantrouwen je, maar je hebt ook het grote voordeel dat je zaken van een andere kant kan zien, je kijkt zogezegd naar binnen. Nieuwe ideeën ontmoeten vaak woede en onbegrip. Als je creatief bent, moet je dus sterk zijn, want anders zal men je verpletteren. Iedereen die profijt heeft van de status quo zal op je jagen. Het probleem is dat veel creatievelingen (over)gevoelig zijn en het bijltje er dan maar bij neergooien. Zo gaan heel wat noviteiten verloren.’

‘Ik refereer even aan de titel van Millennium vier: Wat ons niet zal doden. Dat maakt sommigen sterker, en al zeker Lisbeth Salander. Het is naar mijn idee de verklaring voor haar drakentatoeage. Ze ziet in de kerk, de eerste keer dat ze is gevlucht op zesjarige leeftijd, een beeld van Sint Joris, de jonkvrouw en de draak. De draak ligt op de grond, ogenschijnlijk verslagen. Het vuur kan je verteren, je in zak en as achter laten. Maar het kan je ook sterker maken. De draak als een slachtoffer en als een wreker.’

Wees succesvol of ga ten onder, mijn jongen
‘Ik heb het aantal cliffhangers in het boek beperkt gehouden, al zijn ze voor het genre van levensbelang. Mijn favoriete schrijver is Dostojevski. Hij verloor zijn geld met gokken en ging toen voor tijdschriften werken. Hij had het geld nodig en zorgde er dus voor dat elke aflevering van het feuilleton met een cliffhanger eindigde. Het is de schizofrenie van mijn schrijverschap. Ik wilde een groot literator worden net als mijn vader, maar ben een bestsellerauteur geworden. In die zin slaat de titel ook op mij. Ergens sta ik in de slagschaduw van mijn vader. Mijn familie bestaat uit twee typen mensen. De ene helft is zeer succesvol, bij de andere helft – de meer getalenteerden volgens mijn vader – komt heel veel verval en zelfdoding voor.’

‘Toen ik jong en nog veel gevoeliger was dan nu, zeiden mensen tegen me dat ik twee mogelijkheden had. Maar nu weet ik dat je ook bij jezelf kunt blijven, dat jouw visie de mensen kan behagen. Die combinatie kan tot iets bijzonders leiden. Je moet er in elk geval voor waken om je door de markt te laten corrumperen. Mijn adagium is: Luister en luister niet. Wanneer mensen zeggen dat iets ze niet bevalt, kun je bij jezelf nagaan of je het ook als een probleem ervaart. Je moet ten alle tijden eerst jezelf tevreden stellen. En als het goed is ben je zelf de strengste criticus.’

‘Ik heb een voorschot gehad om een boek te schrijven over de verhouding met mijn vader met als werktitel Wees succesvol of ga ten onder, mijn jongen. Misschien dat ik het ooit nog eens ga doen, maar voorlopig blijf ik nog bij de Milleniumreeks. Stieg Larsson was immers van plan om tien lijvige boeken te schrijven rond Lisbeth Salander en Mikael Blomkvist. Eens kijken hoe ver ik kom, in zijn geest uiteraard.’

Foto: Frankie Fouganthin via Wikipedia

Terug